Coffeeshop ingezetenencriterium en wietpas uitgelegd

Het ingezetenencriterium bepaalt formeel dat alleen mensen die in Nederland ingeschreven staan cannabis mogen kopen in een coffeeshop. In de praktijk verschilt de handhaving sterk per gemeente — van volledige handhaving tot geen handhaving.

Wat zijn de AHOJGI-gedoogcriteria?

Cannabis is in Nederland strafbaar op grond van de Opiumwet (Lijst II: softdrugs). Coffeeshops worden echter niet vervolgd zolang zij voldoen aan de landelijke gedoogcriteria, die zijn vastgelegd in de Aanwijzing Opiumwet van het Openbaar Ministerie. Deze criteria zijn samengevat in het acroniem AHOJGI:

Gemeenten mogen aanvullende eisen stellen, zoals een minimale afstand van 250 meter tot scholen — gehanteerd door circa 80% van de coffeeshopgemeenten.

Wat is het ingezetenencriterium precies?

Het ingezetenencriterium houdt in dat een coffeeshop alleen toegankelijk is voor mensen die in Nederland zijn ingeschreven in de Basisregistratie Personen (BRP). Dit omvat:

• Nederlandse staatsburgers met een vast adres in Nederland
• EU-burgers en mensen met een verblijfsvergunning die in de BRP zijn ingeschreven
• In principe ook mensen met een tijdelijke inschrijving

Het gaat niet om nationaliteit, maar om inschrijving. Een Belg die in Rotterdam woont en ingeschreven staat, voldoet formeel aan het I-criterium. Een Nederlander met een woonadres in het buitenland niet.

Waar het I-criterium gehandhaafd wordt, moet een klant kunnen aantonen dat hij of zij in Nederland woont via:

• een geldig identiteitsbewijs (paspoort, ID-kaart of verblijfsvergunning), en
• een uittreksel uit de BRP (aan te vragen bij de gemeente of digitaal via MijnOverheid)

Geschiedenis: de wietpas (2012)

Om drugstoerisme — met name vanuit België, Duitsland en Luxemburg naar grensgemeenten — te beperken, introduceerde het kabinet-Rutte I de wietpas als onderdeel van een tweeledige maatregel:

1. Besloten clubcriterium (B-criterium): coffeeshop wordt een besloten club; alleen leden met een wietpas krijgen toegang
2. Ingezetenencriterium (I-criterium): lidmaatschap uitsluitend voor in Nederland woonachtige personen

Op 1 mei 2012 werd de wietpas ingevoerd in drie zuidelijke provincies: Limburg, Noord-Brabant en Zeeland.

Het experiment liep snel uit op een mislukking:

• Coffeeshops in de betrokken provincies zagen hun omzet met soms 70–90% dalen
• Klanten die niet langer welkom waren in coffeeshops weken massaal uit naar illegale straathandelaren
• Gemeenten klaagden over toenemende overlast en criminaliteit

Op 19 november 2012 werd de wietpas landelijk afgeschaft. Het B-criterium (besloten club) verviel. Het I-criterium bleef bestaan, maar werd per januari 2013 zonder wietpas landelijk ingevoerd als losse maatregel.

Handhaving: grote verschillen per gemeente

Het I-criterium staat formeel in de landelijke gedoogrichtlijnen, maar gemeenten bepalen zelf hoe strikt zij handhaven. Dit heeft geleid tot een sterk versnipperd beeld.

Gemeenten die het I-criterium actief handhaven

Gemeenten die het I-criterium consequent toepassen zijn onder andere:

• Maastricht, Heerlen en Sittard-Geleen (Limburg)
• Terneuzen (Zeeland)
• Breda en Dordrecht

In deze gemeenten moet een klant bij de deur of aan de balie een geldig ID én een BRP-uittreksel tonen.

Gemeenten die niet of nauwelijks handhaven

Amsterdam en Rotterdam — de twee gemeenten met verreweg de meeste coffeeshops — hebben nooit gehandhaafd op het I-criterium en geven aan dit voorlopig niet van plan te zijn. Ook Tilburg en Eindhoven stopten al in 2019 met handhaving. Meerdere andere grote steden volgen eenzelfde lijn.

Uit WODC-data over 2024 blijkt dat de meerderheid van de 103 coffeeshopgemeenten het I-criterium weinig prioriteit geeft. Handhaving vindt in 2023–2024 vaker plaats op het G-criterium (overschrijding handelshoeveelheid) dan op het I-criterium.

Trend

Steeds meer gemeenten stoppen actief met handhaving van het I-criterium, omdat het instrument in de praktijk drugstoerisme nauwelijks terugdringt en de illegale straathandel aanwakkert. Volgens de WODC-monitor Coffeeshops in Nederland 2024 zijn circa 50 coffeeshopgemeenten van plan hun beleid in 2025–2026 te herzien.

Juridisch kader: geen legalisering

Het is belangrijk te begrijpen wat gedoogbeleid is en wat niet:

• Gedogen is geen legalisering. Cannabis blijft op grond van de Opiumwet (Lijst II) verboden. Coffeeshops worden slechts niet vervolgd zolang zij de AHOJGI-criteria naleven.
• De burgemeester kan een coffeeshop die de criteria overtreedt op grond van de Gemeentewet tijdelijk of permanent sluiten.
• Geconcentreerde THC-olie (cannabisolie met hoog THC-gehalte) staat op Lijst I van de Opiumwet en valt buiten het gedoogkader voor coffeeshops — dit is uitsluitend legaal als medicinaal cannabisproduct op recept via erkende apotheken.

Wat dit betekent in de praktijk