Cannabis bij ALS en motorneuronziekte: spasticiteit

Amyotrofische laterale sclerose (ALS) en verwante motorneuronziekten (zoals primaire laterale sclerose, PLS) leiden tot voortschrijdende verlamming. Spasticiteit (stijfheid, verhoogde spierspanning), pijnlijke spierkrampen en speekselvloed horen bij de hinderlijkste symptomen. Omdat reguliere spasmolytica niet altijd voldoende werken, kijken patiënten en behandelaars naar cannabinoïden. Deze pagina vat het mensgerichte bewijs samen: wat is wél en niet aangetoond.

De CANALS-trial: nabiximols bij spasticiteit

De belangrijkste studie is CANALS, een multicenter, dubbelblinde, gerandomiseerde, placebogecontroleerde fase-2-trial (Riva et al., The Lancet Neurology 2019). Zestig patiënten met ALS of PLS kregen zes weken lang een gestandaardiseerde mondspray (nabiximols, ofwel Sativex) met per pufje 2,7 mg THC en 2,5 mg CBD, of placebo.

De nabiximols-groep verbeterde licht op de Modified Ashworth Scale, terwijl placebo iets verslechterde (geschat behandeleffect −0,32; 95%-BI −0,57 tot −0,07; p = 0,013). Ook beoordeelde 55% van de behandelde patiënten hun toestand als verbeterd, tegenover 13% bij placebo. Bijwerkingen waren mild tot matig en het middel werd goed verdragen.

THC tegen krampen: negatieve trial

Tegenover dat signaal staat een teleurstellende uitkomst voor krampen. In een gerandomiseerde, dubbelblinde cross-over-trial (Weber et al., 2010) kregen 27 ALS-patiënten met matige tot ernstige krampen twee weken THC (dronabinol 5 mg tweemaal daags) en twee weken placebo. Het aantal en de intensiteit van de krampen verbeterden niet ten opzichte van placebo. Ook secundaire uitkomsten (fasciculaties, slaap, eetlust, stemming, kwaliteit van leven) lieten geen overtuigend voordeel zien.

Krampen en spasticiteit zijn dus verschillende symptomen met verschillend bewijs: een voorzichtig positief signaal voor spasticiteit, een negatief resultaat voor krampen.

Hoe gezaghebbende instanties het wegen

Het Amerikaanse NASEM-rapport (2017) — de meest aangehaalde systematische beoordeling — concludeert dat er onvoldoende bewijs is dat cannabinoïden ALS-symptomen effectief behandelen. Het Nederlandse ALS Centrum is even nuchter: de werkzaamheid van cannabis bij spasticiteit, pijn, speekselvloed en andere ALS-symptomen is “vooralsnog onbewezen”, en medicinale cannabis is geen voorkeursbehandeling. Het centrum wijst op betere, bewezen opties voor spasticiteit en speekselvloed, en raadt cannabis uit de coffeeshop af vanwege mogelijke verontreiniging met pesticiden of zware metalen.

Juridische en praktische context in Nederland

In Nederland is medicinale cannabis op recept beschikbaar via de apotheek en het Bureau voor Medicinale Cannabis (BMC), met farmaceutische kwaliteitscontrole. De geregistreerde toepassingen omvatten onder meer spasticiteit bij multiple sclerose en chronische (zenuw)pijn — niet specifiek ALS. Een arts kan het bij ALS hooguit off-label overwegen wanneer standaardbehandelingen tekortschieten.

Conclusie

Het mensgerichte bewijs is beperkt en gemengd. De nabiximols-mondspray gaf in één kleine fase-2-RCT een bescheiden, goed verdragen verbetering van spasticiteit bij ALS/PLS, terwijl THC krampen niet verminderde. Cannabinoïden zijn daarmee een mogelijke aanvulling bij therapieresistente spasticiteit, geen genezing en geen eerste keus. Bespreek gebruik altijd met de behandelend neuroloog of het ALS-team, zeker vanwege interacties en bijwerkingen bij voortschrijdende ademhalings- en slikproblemen.