Cannabis bij postherpetische neuralgie (na gordelroos)
Bewijs en risico's van cannabis en cannabinoïden bij zenuwpijn na gordelroos (PHN). Eerlijke GRADE-analyse voor een overwegend oudere patiëntgroep.
Kort: wat zegt het bewijs?
Er bestaat geen gerandomiseerde gecontroleerde trial die cannabis of THC/CBD-preparaten specifiek onderzocht heeft bij patiënten met postherpetische neuralgie. Het beschikbare bewijs bestaat uit kleine open-label pilotstudies en subgroepen in bredere neuropathische pijn-reviews.
Een open-label pilot (n=8) met een topische PEA-crème (cannabinoïdreceptor-agonist) bij faciale PHN liet bij 5 van 8 patiënten gemiddeld 87,8% pijnvermindering zien, zonder bijwerkingen. De studie had geen controlegroep en is daarom niet bewijs voor werkzaamheid.
De Cochrane-update van 2026 voor chronische neuropathische pijn vond geen overtuigend, klinisch relevant voordeel van cannabis-geneesmiddelen boven placebo; dit geldt voor het neuropathische pijn-spectrum en daarmee ook voor PHN.
Bij ouderen (de primaire PHN-doelgroep) verhoogt THC het risico op vallen, duizeligheid en cognitieve stoornissen; dit maakt de risk-benefit-verhouding ongunstiger dan bij jongere populaties.
Postherpetische neuralgie (PHN) is brandende of stekende zenuwpijn die langer dan drie maanden aanhoudt nadat de gordelroos-uitslag is genezen. Het treft vooral mensen boven de 60 jaar en is een van de moeilijkst te behandelen vormen van neuropathische pijn. Cannabis en cannabinoïden worden soms overwogen als aanvullende optie — maar het specifieke bewijs voor PHN is bijzonder schaars.
Wat is postherpetische neuralgie?
Gordelroos (herpes zoster) ontstaat doordat het varicella-zostervirus (de gordelroosprikkel, dezelfde als bij waterpokken) na tientallen jaren uit zijn slaaptoestand in de zenuwknopen wakker wordt. Bij een deel van de patiënten beschadigt het virus de zenuwvezels permanent. In Nederland consulteert gemiddeld 47,5 per 10.000 inwoners per jaar de huisarts vanwege gordelroos; bij 75-plussers ligt dit meer dan drie keer zo hoog. PHN is de meest voorkomende complicatie: 20–50% van de gordelroospatiënten houdt klachten, en na één jaar heeft nog steeds bijna 10% pijn — vrijwel allemaal ouderen.
De pijn is karakteristiek: brandend, stekend of schietend, met allodynie (pijn bij zachte aanraking van huid) en hyperalgesie. Standaardbehandelingen zijn tricyclische antidepressiva (amitriptyline, nortriptyline), gabapentine, pregabaline, topicale lidocaïne 5% en capsaïcine 8%-patch. Zelfs met optimale behandeling blijft pijngeleiding bij een deel van de patiënten onvoldoende onderdrukt.
Hoe werken cannabinoïden op zenuwpijn?
CB1-receptoren in het perifere en centrale zenuwstelsel moduleren pijnsignaalverwerking. Bij neuropathische pijn — inclusief PHN — zijn pijnreceptoren gesensibiliseerd en is de normale remming aangetast. Cannabinoïden (THC, CBD en ook niet-psychoactieve analogen als PEA) kunnen remmende signalen versterken. Of dit mechanisme klinisch relevant is bij de specifieke zenuwschade door het zostervirus, is niet onderzocht in gecontroleerde trials.
⚠️ Let op
Er is geen enkele gerandomiseerde, placebo-gecontroleerde trial die cannabis of cannabinoïden specifiek heeft getest bij patiënten met postherpetische neuralgie. Alle beschikbare gegevens komen uit kleine ongecontroleerde studies of subgroepen in bredere neuropathische pijn-reviews. Voorzichtigheid bij het trekken van conclusies is geboden.
Beschikbaar bewijs: wat bestaat er?
Topicale PEA-crème: kleine pilot bij faciale PHN
De meest directe aanwijzing komt uit een open-label pilootstudie van Phan en collega’s (2010) in het Journal of der Deutschen Dermatologischen Gesellschaft. Acht patiënten met faciale PHN brachten twee keer daags gedurende twee tot vier weken een crème aan met de cannabinoïdreceptor-agonist N-palmitoylethanolamine (PEA). Resultaat: vijf van de acht patiënten (62,5%) rapporteerden gemiddeld 87,8% pijnvermindering op de visuele analoogschaal. Geen van de patiënten had bijwerkingen.
Kanttekening: geen controlegroep, geen blindering, geen willekeurige toewijzing. N=8. Het placebo-effect bij pijn is doorgaans 30–40%. Deze studie is een aanwijzing, geen bewijs voor werkzaamheid. PEA is bovendien geen klassieke cannabinoïde en is vrij verkrijgbaar als voedingssupplement.
Bredere neuropathische pijn-RCT’s (gemengde etiologie)
Ware en collega’s (2010) publiceerden in het Canadian Medical Association Journal een placebo-gecontroleerde crossovertrial (n=23) met gerookte cannabis bij chronische neuropathische pijn van post-traumatische of postchirurgische oorsprong. De hoogste dosis (9,4% THC) gaf significant meer pijnverlichting dan placebo, maar het ging niet om PHN-patiënten.
Vergelijkbare RCT’s includeerden soms PHN-patiënten in gemengde groepen, maar subgroepanalyses voor PHN zijn vrijwel nooit gerapporteerd.
Cochrane- en systematische reviews: het brede kader
De Cochrane-update van 2026 (Ateş et al., 21 trials, ruim 2.100 deelnemers) vond voor cannabis-gebaseerde geneesmiddelen bij chronische neuropathische pijn geen overtuigend, klinisch relevant voordeel boven placebo, met een zekerheid die varieert van laag tot zeer laag. De eerdere Cochrane-review van Mücke et al. (2018) rapporteerde een bescheiden voordeel: 39% versus 33% bereikte ten minste 30% pijnvermindering (NNT=11), maar zenuwstelsel-bijwerkingen traden op bij 61% versus 29% (NNH=3).
Een systematische review in Biomolecules (2025) die literatuur tot december 2024 doorzocht, concludeerde dat de resultaten inconsistent zijn en dat er frequently geobserveerde bijwerkingen zijn, waaronder duizeligheid en cognitieve stoornissen — bijwerkingen die bij de PHN-doelgroep (ouderen) extra zwaar wegen.
NASEM (2017) kwalificeerde het bewijs voor cannabis bij chronische pijn als “substantieel”, maar dat oordeel steunde op neuropathische pijn in het algemeen en is inmiddels genuanceerd door latere reviews.
Bijzonderheden voor de PHN-patiënt: leeftijd en valrisico
⚠️ Let op
PHN treft overwegend mensen van 60 jaar en ouder. THC heeft bij ouderen een verhoogd risico op duizeligheid, orthostatische hypotensie, cognitieve stoornissen en vallen. Deze bijwerkingen wegen extra zwaar af tegenover een onzeker pijnvoordeel. De IASP (2021) onderschrijft cannabinoïden niet als routinebehandeling voor pijn.
Bij ouderen is de farmacokinetiek van THC anders: verhoogd lichaamsvetpercentage leidt tot grotere accumulatie, verminderde nierfunctie vertraagt klaring van metabolieten, en polyfarmacotherapie vergroot het risico op geneesmiddelinteracties via het CYP450-systeem. Wie al gabapentine of amitriptyline gebruikt, stapelt sedatie en duizeligheid bij gelijktijdig THC-gebruik op.
Standaardbehandeling versus cannabis: globale vergelijking
| Behandeling | Bewijs bij PHN | Risico (ouderen) |
|---|---|---|
| Gabapentine / pregabaline | Sterk (RCT’s, meta-analyses) | Sedatie, vallen, nierfunction-afhankelijk |
| Topicale lidocaïne 5% | Sterk voor PHN | Laag (nauwelijks systemische opname) |
| Capsaïcine 8%-patch | Sterk voor PHN | Lokale brandpijn bij applicatie |
| Amitriptyline (lage dosis) | Matig voor PHN | Anticholinerge effecten bij ouderen |
| THC/CBD (oraal) | Zeer laag (PHN: geen RCT) | Duizeligheid, vallen, cognitie |
| Topicale PEA-crème | Zeer laag (n=8, geen controle) | Gering (lokale toepassing) |
Cannabis is op basis van het huidige bewijs geen eerste, tweede of derde keus bij PHN. Topicale cannabinoïdpreparaten hebben theoretisch een gunstiger bijwerkingenprofiel door beperkte systemische opname, maar het ontbreekt aan robuust bewijs.
Juridische en praktische context in Nederland
Geconcentreerde THC-olie valt onder de Opiumwet Lijst I en is alleen legaal verkrijgbaar op recept via een apotheek. Bij onvoldoende effect van reguliere PHN-behandelingen kan een arts medicinale cannabis overwegen; de Bedrocan-producten worden bereid onder GMP-kwaliteitseisen. Het NHG-standpunt Cannabis (2018) adviseert terughoudendheid vanwege beperkt bewijs en beveelt aan verwachtingen te temperen. Illegale cannabisolie (RSO, straatolie) is ongecontroleerd qua sterkte en zuiverheid en wordt afgeraden.
ℹ️ Goed om te weten
Medicinale cannabis op recept bij PHN vereist een arts die bereid is voor te schrijven. Bij geringe verkrijgbaarheid of hoge kosten kunnen patiënten terecht bij de Stichting Landelijke Toegankelijkheid Medicinale Cannabis of de behandelend pijngeneeskundige voor doorverwijzing.
Samenvatting: wat weten we en wat niet?
- PHN-specifiek bewijs: afwezig (geen enkele RCT).
- Indirect bewijs (neuropathische pijn breed): bescheiden, inconsistent, laag-tot-zeer-laag kwaliteit (Cochrane 2026).
- Topicale route: theoretisch gunstig bijwerkingsprofiel; één kleine ongecontroleerde pilotstudie.
- Ouderen: extra risico op THC-gerelateerde bijwerkingen; risk-benefit ongunstiger dan bij jongere patiënten.
- NL-recht: THC-olie uitsluitend op recept via apotheek legaal.
Voor een individuele patiënt die standaardbehandelingen heeft uitgeput, kan een proefbehandeling met medicinale cannabis zinvol zijn — maar dan onder begeleiding van een arts, met duidelijke doelen en een stopcriteria als er na vier tot acht weken geen verbetering is. Verwacht geen wondermiddel: het beschikbare bewijs rechtvaardigt die verwachting niet.
Bronnen
- [1] Phan NQ, Siepmann D, Gralow I, Ständer S (2010). Adjuvant topical therapy with a cannabinoid receptor agonist in facial postherpetic neuralgia. Journal der Deutschen Dermatologischen Gesellschaft 8(2):88–91. doi:10.1111/j.1610-0387.2009.07213.xOpen-label pilotstudie, n=8 patiënten met faciale PHN; topische PEA-crème 2× daags 2–4 weken; 5 van 8 (62,5%) gemiddeld 87,8% pijnvermindering; geen controlegroep, geen blindering. Aanwijzing, geen bewijs voor werkzaamheid.
- [2] Ware MA, Wang T, Shapiro S, Robinson A, Ducruet T, Huynh T, Gamsa A, Bennett GJ, Collet JP (2010). Smoked cannabis for chronic neuropathic pain: a randomized controlled trial. CMAJ 182(14):E694–E701. doi:10.1503/cmaj.091414Crossover-RCT, n=23, post-traumatische/postchirurgische neuropathische pijn (niet specifiek PHN). Vier THC-sterktes (0–9,4%). Hoogste dosis significant meer pijnverlichting dan placebo.
- [3] Mücke M, Phillips T, Radbruch L, Petzke F, Häuser W (2018). Cannabis-based medicines for chronic neuropathic pain in adults. Cochrane Database of Systematic Reviews. doi:10.1002/14651858.CD012182.pub2Bescheiden, onzeker voordeel bij neuropathische pijn dat moet worden afgewogen tegen bijwerkingen.
- [4] Ateş G, Welsch P, Klose P, Phillips T, Lambers B, Häuser W, Radbruch L (2026). Cannabis-based medicines for chronic neuropathic pain in adults. Cochrane Database of Systematic Reviews, CD012182.pub3. doi:10.1002/14651858.CD012182.pub3
- [5] National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine (2017). The Health Effects of Cannabis and Cannabinoids: The Current State of Evidence and Recommendations for Research. The National Academies Press, Washington DC. doi:10.17226/24625Breed evidence-overzicht; substantieel bewijs voor chronische pijn, chemo-misselijkheid en MS-spasticiteit.
- [6] Verduijn MM, Hooymans CDM (2018). NHG-Standpunt Cannabis. Huisarts en Wetenschap 61(6):55-57. doi:10.1007/s12445-018-0138-8Primaire NL-richtlijn voor huisartsen; volledige tekst geraadpleegd via het H&W-PDF.
- [7] International Association for the Study of Pain (IASP) Presidential Task Force on Cannabis and Cannabinoid Analgesia (2021). IASP Position Statement on the Use of Cannabinoids to Treat Pain. International Association for the Study of Pain (IASP). https://www.iasp-pain.org/publications/iasp-news/iasp-position-statement-on-the-use-of-cannabinoids-to-treat-pain/18 maart 2021. IASP onderschrijft cannabinoïden niet voor algemeen gebruik bij pijn: het klinische bewijs voor werkzaamheid en veiligheid haalt de drempel niet.
- [8] Moura L, Costa J, Vaz-Carneiro A, et al. (2025). Are Cannabis-Based Medicines a Useful Treatment for Neuropathic Pain? A Systematic Review. Biomolecules 15(6):816. doi:10.3390/biom15060816Systematisch review literatuur jan 2003–dec 2024; resultaten inconsistent; frequent bijwerkingen duizeligheid en cognitieve stoornissen; geen subgroepanalyse PHN.
- [9] Farmacotherapeutisch Kompas (2024). Neuropathische pijn — indicatietekst. farmacotherapeutischkompas.nl. https://www.farmacotherapeutischkompas.nl/bladeren/indicatieteksten/neuropathische_pijnStandaardbehandelingen neuropathische pijn inclusief PHN: TCA's (amitriptyline, nortriptyline), gabapentine, pregabaline, topicale lidocaïne 5%, capsaïcine 8%-patch.